Wielka Synagoga – serce przedwojennej społeczności
Przed II wojną światową Gdańsk był domem dla licznej i aktywnej społeczności żydowskiej. Najważniejszym miejscem kultu religijnego była Wielka Synagoga, wzniesiona przy dzisiejszej ulicy Wałowej. Jej budowa rozpoczęła się w 1881 roku, a uroczyste otwarcie nastąpiło trzy lata później. Gmach zaprojektowano w stylu neorenesansowym z wyraźnymi wpływami architektury mauretańskiej, co nadawało mu orientalny charakter, odróżniający go od innych budowli sakralnych w mieście. Synagoga mogła pomieścić około 2000 wiernych – była to największa żydowska świątynia w regionie. Na jej wyposażenie składały się bogato zdobione Aron ha-kodesz (szafa na zwoje Tory) oraz wspaniała bimah (podwyższenie do czytania Tory). Niestety, w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku, podczas pogromu kryształowego, budynek został podpalony przez bojówki nazistowskie. Spłonął doszczętnie, a ruiny rozebrano w 1939 roku. Dziś w tym miejscu znajduje się skwer, a pamięć o synagodze upamiętnia głaz z tablicą informacyjną.
- Lokalizacja: obecnie skwer przy ulicy Wałowej, w pobliżu Dworca Głównego.
- Zniszczenie: listopad 1938, pogrom kryształowy.
- Upamiętnienie: kamień pamiątkowy umieszczony w 1998 roku z inicjatywy gminy żydowskiej.
Synagoga przy Szewskiej – architektura mauretańska zapomniana
Drugą znaczącą świątynią była synagoga przy ulicy Szewskiej, wzniesiona w 1887 roku. Zaprojektowana przez architekta Endrucha w stylu mauretańsko-bizantyńskim, zachwycała ceglaną fasadą z trzema kopułami i geometrycznymi wzorami. To właśnie ta synagoga – nazywana często „małą” lub „starą” – służyła ortodoksyjnej części gminy. W jej wnętrzu znajdowały się bogato zdobione witraże oraz ozdobny żyrandol. Podczas II wojny światowej budynek nie został spalony od razu, ale przeznaczono go na magazyn oraz stajnię. W 1945 roku, podczas walk o Gdańsk, został trafiony bombą i uległ znacznemu zniszczeniu. Po wojnie pozostałości rozebrano. Dziś na miejscu synagogi stoi budynek mieszkalny, a żaden zewnętrzny znak nie przypomina o jej żydowskim charakterze. Dopiero w 2019 roku na ścianie kamienicy odsłonięto tablicę pamiątkową – małą, lecz symboliczną.
- Lokalizacja: ulica Szewska – obecnie budynek mieszkalny pod numerem 10/11.
- Styl architektoniczny: neomauretański z wpływami bizantyńskimi.
- Losy wojenne: magazyn, stajnia, zniszczenie w 1945 roku, rozbiórka w latach 50.
- Upamiętnienie: tablica pamiątkowa odsłonięta w 2019 roku.
Współczesne odrodzenie – Synagoga Gdańska
Dziedzictwo żydowskie w Gdańsku nie ogranicza się jedynie do pamiątek po zniszczonych świątyniach. Od lat 90. XX wieku działa tu aktywnie Gmina Wyznaniowa Żydowska, która w 1997 roku otworzyła nową synagogę – Synagogę Gdańską im. Jehudy Lejba Beniamina Edelsteina przy ulicy Generała broni Stanisława Maczka (dawniej Mickiewicza). Budynek został zaprojektowany przez architekta Michała Sałacińskiego w nowoczesnym stylu, nawiązującym do tradycji żydowskiej. Wewnątrz znajduje się główna sala modlitewna z Aron ha-kodesz, bimah oraz galeria dla kobiet. Synagoga pełni nie tylko funkcję religijną – odbywają się w niej wykłady, koncerty i warsztaty przybliżające kulturę żydowską. Jest to jedyna czynna synagoga w Gdańsku, stanowiąca ośrodek życia społeczności liczącej około 500 osób. Obok niej mieści się także Muzeum Żydów Gdańskich „Dom Historii Żydowskiej”, które gromadzi pamiątki i opowiada dzieje gdańskich Żydów od średniowiecza po czasy współczesne.
- Adres: ulica generała broni Stanisława Maczka 7 (dawniej Mickiewicza).
- Otwarcie: 1997 rok.
- Funkcje: nabożeństwa, wydarzenia kulturalne i edukacyjne.
- Muzeum: „Dom Historii Żydowskiej” – filia Gminy Wyznaniowej Żydowskiej.
Gdańskie synagogi – od wspaniałej neorenesansowej świątyni po nowoczesne centrum kultury – są namacalnymi świadkami burzliwej historii żydowskiej w tym mieście. Ich losy odzwierciedlają zarówno tragiczny okres zagłady, jak i powojenne odrodzenie społeczności. Dziś każdy, kto przejdzie obok skweru przy Wałowej czy kamienicy na Szewskiej, może zatrzymać się i oddać hołd pamięci tysięcy gdańskich Żydów, których obecność na zawsze wryła się w krajobraz miasta. Współczesna Synagoga Gdańska zaś daje nadzieję, że żydowskie dziedzictwo w Gdańsku nie tylko przetrwa, ale będzie się rozwijać.