Getto w Gdańsku – geneza i funkcjonowanie

Gdańskie getto żydowskie, utworzone przez Niemców w 1940 roku, było jednym z wielu gett na terenie okupowanej Polski. Zlokalizowane w dzielnicy Stare Miasto, obejmowało rejon ulic: Słodowniczej, Rajskiej, Lektykarskiej oraz przyległe podwórza. Przymusowo przesiedlono tam około 2 tysięcy Żydów z Gdańska i okolicznych miejscowości. Warunki bytowe były tragiczne – w ciasnych, nieogrzewanych kamienicach panował głód i choroby zakaźne, zwłaszcza tyfus. W getcie funkcjonował Judenrat, który, pod nadzorem SS, organizował dystrybucję żywności (tyle, by ledwo przeżyć) oraz przymusowe prace na rzecz niemieckiego przemysłu zbrojeniowego.

Charakterystycznym elementem getta był jego szczelny nadzór. Cały obszar otoczono murem i drutem kolczastym, a w kilku punktach strażowały posterunki policji. Pomimo izolacji, docierały do getta informacje o masowych egzekucjach i obozach zagłady – te wiadomości napawały mieszkańców grozą, ale też budziły wolę przetrwania. W getcie działał tajny komitet pomocowy, który organizował ukrywanie dokumentów, książek i przedmiotów kultu religijnego – jako świadectwo życia, które Niemcy chcieli wymazać.

Likwidacja getta i deportacje

W latach 1941–1942 z getta wywieziono pierwsze transporty do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau oraz do obozu zagłady w Treblince. Ostateczna likwidacja getta nastąpiła w czerwcu 1943 roku. Niemcy otoczyli dzielnicę, a wszystkich pozostałych Żydów – około 600 osób – spędzono na plac rozładunkowy przy ul. Słodowniczej. Stąd przewieziono ich do KL Auschwitz, gdzie większość zamordowano tuż po przybyciu. Tylko nielicznym udało się uciec lub zostać ukrytym przez Polaków po aryjskiej stronie miasta. Po deportacjach getto zamknięto, a jego zabudowania przeznaczono na magazyny i kwatery dla robotników przymusowych innych narodowości.

Wśród ofiar znaleźli się zarówno przedstawiciele inteligencji żydowskiej (lekarze, prawnicy, nauczyciele), jak i całe rodziny z małymi dziećmi. Zniszczeniu uległa także bogata kultura gdańskich Żydów – synagogi, cmentarze i archiwa. W ciągu trzech lat istnienia getta zginęło około 90% jego mieszkańców.

Pamięć o gdańskich Żydach

Po wojnie teren getta pozostał niezabudowany przez wiele lat, a w świadomości mieszkańców Gdańska jego historia uległa stopniowemu zapomnieniu. Dopiero w latach 90. XX wieku, dzięki staraniom Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego oraz inicjatywom lokalnych historyków, zaczęto przywracać pamięć o getcie. W 1998 roku odsłonięto tablicę pamiątkową przy ul. Słodowniczej 15, upamiętniającą ofiary getta. Obecnie, co roku odbywają się tam uroczystości z udziałem przedstawicieli Gminy Żydowskiej, władz miasta i młodzieży szkolnej.

Ważnym elementem upamiętnienia jest także:

• Symboliczny pomnik – betonowy obrys dawnej bramy getta na skrzyżowaniu ulic Rajskiej i Słodowniczej.
• Stała ekspozycja w oddziale Muzeum Gdańska (Ratusz Staromiejski) poświęcona historii gdańskich Żydów.
• Projekty edukacyjne, np. spacery tematyczne „Śladami gdańskiego getta” organizowane przez Instytut Kultury Miejskiej.
• Coroczne czytanie nazwisk ofiar podczas Marszu Pamięci w rocznicę likwidacji getta.

Pamięć o gdańskim getcie nie jest jedynie lokalnym obowiązkiem – to część uniwersalnego przesłania o tragicznych skutkach antysemityzmu i zbrodniczej polityki nazizmu. Dziś, w wielokulturowym Gdańsku, przypomina, że w sercu miasta istniało miejsce, w którym systematycznie niszczono ludzkie życie, kulturę i godność. Dlatego tak ważne jest, by jej ślady pozostawały widoczne dla kolejnych pokoleń – jako przestroga i zobowiązanie do budowania miasta otwartego na wszystkich bez względu na pochodzenie.