Bastiony w parkach i na osiedlach
Gdańsk od wieków był miastem-twierdzą. Jego obronny charakter najlepiej dziś odczytujemy nie z monumentalnych murów, ale z elementów wtopionych w codzienny krajobraz. Bastiony, które niegdyś stanowiły kluczowe punkty ogniowe, dziś często kryją się w parkach, na skwerach lub pod nowoczesną zabudową. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest Bastion św. Gertrudy, wzniesiony w XVII wieku przez holenderskich inżynierów. Obecnie jego wały porasta parkowa zieleń, a na szczycie ustawiono ławki – mało kto przechodząc tamtędy zdaje sobie sprawę, że spaceruje po dawnym dziele fortyfikacyjnym.
- Bastion św. Gertrudy – część Parku św. Gertrudy; zachowane wały ziemne i fosa, obecnie miejsce rekreacji.
- Bastion Żubr – położony w rejonie ul. Łąkowej; jego sylwetka jest ledwo widoczna wśród drzew i ogródków działkowych.
- Bastion św. Elżbiety – wkomponowany w zabudowę Starego Przedmieścia; fragmenty murów można znaleźć w podwórkach kamienic.
Forty i reduty – militarne punkty na mapie Gdańska
Poza bastionami w systemie obronnym Gdańska istotną rolę odgrywały forty i reduty, budowane głównie w XIX wieku w ramach rozbudowy Twierdzy Gdańsk. Niektóre z nich zachowały się w zaskakująco dobrym stanie, choć często są pomijane w turystycznych przewodnikach. Fort Góry Gradowej, choć znany z wieży widokowej, skrywa pod ziemią sieć korytarzy i pomieszczeń bojowych, które przez lata pozostawały zamknięte. Z kolei Fort Gdańsk-Wrzeszcz (dawny Fort Wilk) to przykład fortyfikacji, której betonowe schrony i stanowiska ogniowe porasta dziś dziki bluszcz, a okoliczni mieszkańcy używają terenu jako skrótu do przystanku.
- Fort Góry Gradowej – podziemne kazamaty i magazyny amunicji; udostępniane podczas okazjonalnych oprowadzań.
- Fort Gdańsk-Wrzeszcz – zachowane schrony i rowy strzeleckie; obiekt częściowo zrujnowany, ale dostępny.
- Reduta Wilk – mało znany punkt na Oliwie; ziemne nasypy i resztki fosy, dziś w obszarze leśnym.
Podziemne dziedzictwo – schrony i tunele
Najmniej oczywistym śladem militarnej historii Gdańska są podziemia – schrony przeciwbombowe, tunele łącznikowe i ukryte magazyny. Powstały głównie w czasie II wojny światowej, ale część pochodzi jeszcze z okresu pruskiego. Wiele z nich zostało zasypanych lub zamurowanych, ale niektóre wciąż istnieją pod ulicami i placami. Na przykład pod Bastionem św. Elżbiety znajduje się system korytarzy, które łączyły koszary z punktami obserwacyjnymi. Przy ul. Długiej zachowały się schrony cywilne, które podczas wojny chroniły mieszkańców – dziś są niedostępne, ale ich wejścia widoczne są w