1 września 1939 roku o godzinie 4.45 pancernik „Schleswig-Holstein” otworzył ogień w kierunku Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte. Ten moment uznaje się za symboliczny początek II wojny światowej. Na półwyspie stacjonowało około 210 polskich żołnierzy pod dowództwem majora Henryka Sucharskiego (a w ostatniej fazie kapitana Franciszka Dąbrowskiego). Ich zadaniem była obrona składnicy przez 12 godzin – wytrzymali siedem dni, aż do 7 września.
Przez tydzień Polacy odpierali ataki niemieckiej piechoty, lotnictwa i artylerii morskiej. Mimo przewagi wroga (około 3500 żołnierzy) i braku wsparcia z zewnątrz, obrońcy zadali Niemcom poważne straty. Ostateczna kapitulacja nastąpiła z powodu wyczerpania amunicji, braku żywności i wody oraz pożarów trawiących składnicę. Niemcy, zaskoczeni determinacją Polaków, pozwolili im zachować broń i oddali honory wojskowe. Westerplatte stało się legendą jeszcze w trakcie trwania wojny.
Po wojnie Westerplatte zostało otoczone szczególną opieką propagandy komunistycznej. Wzniesiono Pomnik Obrońców Wybrzeża (projekt Adama Haupta, odsłonięty w 1966 roku), który do dziś góruje nad półwyspem. W PRL-u mit Westerplatte był często zawłaszczany politycznie, jednak dla wielu Polaków pozostawał autentycznym symbolem niezłomności i patriotyzmu.
Po 1989 roku Westerplatte zaczęto postrzegać bardziej historycznie, choć jego symboliczny wymiar nie osłabł. Dziś to miejsce łączy w sobie:
W 2019 roku otwarto nowe Muzeum Westerplatte i Wojny 1939, które nowoczesną narracją przybliża historię obrony oraz kontekst wybuchu wojny. Placówka ta, zarządzana przez Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, stała się ważnym punktem edukacyjnym i turystycznym.
Choć Westerplatte leży na terenie Gdańska, jego znaczenie wykracza daleko poza granice miasta. Dla gdańszczan jest to szczególny zakątek – miejsce spacerów, uroczystości państwowych i zadumy. Co roku 1 września odbywają się tu główne obchody rocznicy wybuchu wojny z udziałem najwyższych władz państwowych.
Współczesne Westerplatte to nie tylko historia militarna, ale też przestrzeń do debaty o tożsamości narodowej. Symbol oporu, który narodził się w ogniu walk, przetrwał dekady propagandy i nadal inspiruje kolejne pokolenia. Dla mieszkańców Trójmiasta jest też dowodem, że mały garnizon może stać się wielkim symbolem – jeśli tylko broni wartości ważniejszych niż życie.
Dziś Westerplatte pozostaje jednym z najważniejszych miejsc pamięci w Polsce. Jego ruiny, pomnik i muzeum przypominają, że wolność nie jest dana raz na zawsze, a gotowość do jej obrony – nawet w beznadziejnej sytuacji – stanowi fundament polskiego ducha.