Westerplatte – symbol polskiego oporu
Westerplatte to nie tylko miejsce, które na trwałe zapisało się w historii Polski jako symbol bohaterskiej obrony we wrześniu 1939 roku. To także jeden z najlepiej zachowanych przykładów militarnych fortyfikacji nad Zatoką Gdańską. Już w XIX wieku, po zjednoczeniu Niemiec, Prusacy zaczęli wzmacniać ujście Wisły, budując na półwyspie silnie uzbrojoną składnicę amunicji. Ostateczny kształt nadały jej prace prowadzone w latach 30. XX wieku, kiedy to Wojsko Polskie przejęło teren i stworzyło Wojskową Składnicę Tranzytową. Kluczowymi obiektami były tu żelbetowe wartownie (m.in. słynna „strażnica nr 1” i „strażnica nr 5”), potężne schrony amunicyjne oraz rozbudowany system rowów przeciwczołgowych i zasieków. Dziś Westerplatte jest miejscem pielgrzymek, a także Muzeum II Wojny Światowej, które przybliża dramatyczne dni obrony i codzienność polskich żołnierzy. Spacerując po odnowionym terenie, można zobaczyć nie tylko zrekonstruowane wartownie, ale również pomnik Obrońców Wybrzeża i Cmentarz Żołnierzy Wojska Polskiego.
Twierdza Wisłoujście i inne forty nadmorskie
Westerplatte to zaledwie jeden z elementów bogatego systemu fortyfikacji Gdańska. Równie imponująca jest Twierdza Wisłoujście – dawna fortyfikacja przy ujściu Wisły, której początki sięgają XV wieku. Przez stulecia rozbudowywana przez Hanzeatów, Krzyżaków i Rzeczpospolitą, nabrała ostatecznego kształtu w okresie nowożytnym, kiedy otoczono ją bastionami i suchą fosą. Twierdza pełniła funkcję zarówno strażnicy morskiej, jak i królewskiej mennicy. Dziś stanowi unikatowy zabytek architektury militarnej i jest udostępniona zwiedzającym – można wejść na wieżę latarni morskiej oraz zwiedzić podziemne kazamaty.
Kolejną godną uwagi pozycją jest Fort Góry Gradowej (dawniej Bismarckhöhe) – jedno z najwyżej położonych punktów obronnych Gdańska, z którego rozpościera się widok na całe miasto. Wzniesiony w połowie XIX wieku przez Prusaków, został włączony w system Twierdzy Gdańsk. Do dziś zachowały się tam oryginalne mury, prochownie oraz potężna wieża ciśnień, która obecnie służy jako punkt widokowy. Nie można też zapomnieć o fortach nadmorskich, takich jak Bateria nr 2 na Oksywiu (często mylona z Westerplatte), która broniła dostępu do portu w Gdyni. Na jej terenie znajduje się skansen artylerii nadbrzeżnej, w którym można zobaczyć oryginalne armaty i działa przeciwlotnicze.
Dziedzictwo militarne – gdzie dziś szukać śladów przeszłości
Gdańskie forty to nie tylko opowieści o bitwach, ale przede wszystkim materialne dziedzictwo, które można zwiedzać niemal całorocznie. Wśród najważniejszych propozycji turystycznych wymienić należy:
- Szlak Fortyfikacji Gdańskich – przebiegający przez Westerplatte, Twierdzę Wisłoujście, Fort Góry Gradowej oraz Forty Napoleońskie na Grodzisku (obecnie część Oliwy).
- Podziemia Twierdzy Wisłoujście – udostępniane z przewodnikiem, gdzie zachowały się oryginalne ceglane sklepienia i pomieszczenia magazynowe.
- Bateria nadbrzeżna nr 2 – obecnie częściowo wpisana w otoczenie Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni, ale wchodząca w strefę metropolitalną Gdańska.
- Fort III w Gdańsku Zaspie – jeden z najmłodszych fortów pruskich, obecnie w rękach prywatnych, ale udostępniany podczas dni otwartych.
Warto podkreślić, że większość obiektów została odrestaurowana lub jest w trakcie prac renowacyjnych. Na Westerplatte trwa wieloletni projekt „Ochrona i rewitalizacja historycznego rejonu Westerplatte”, a w Twierdzy Wisłoujście regularnie odbywają się pokazy historyczne i inscenizacje. Dla miłośników fortyfikacji Gdańsk oferuje także mniej znane schrony bojowe w rejonie Brzeźna i Nowego Portu, które są pozostałością po niemieckich fortyfikacjach z okresu II wojny światowej.
Podsumowując, gdańskie forty to nie tylko Westerplatte – każdy z wymienionych obiektów stanowi ważną kartę w historii wojskowości regionu, a zarazem atrakcję turystyczną, która pozwala poczuć atmosferę dawnych bitew i codziennego życia załóg. Odwiedzając je, poznajemy nie tylko technikę budowlaną XIX i XX wieku, ale przede wszystkim historię ludzi, którzy bronili wybrzeża Bałtyku.